Konrad Wyszkowski: Izydor z Sewilli, kartograf logosu

W jednej z wersji Etymologii Izydora z Sewilli znajdujemy następujące, frapujące zdanie: „boskie pisma… mówią… o logice, zamiast której nasi przyjmują teologię, jak w Pieśni nad Pieśniami i w Ewangeliach”[1]. Jak dodaje tłumaczka tego ustępu, Anna Ledzińska, przez „naszych” Izydor rozumie „chrześcijan”[2]. Nie jest to jedyny możliwy przekład. Michał Zembrzuski, za edycją, którą w tym miejscu Ledzińska odrzuca, proponuje: „rozprawiać można… o logice, przez którą nasza teoria siebie broni – za pomocą Księgi Pieśni nad Pieśniami i Ewangelii”[3]. Kluczowe jest rozstrzygnięcie, czy w oryginale chodziło Izydorowi o theologia, czy o theoria.

Wariant ostatni byłby bardzo łatwy do przyjęcia: Izydor nie twierdziłby niczego zaskakującego, gdyby utrzymywał, że jakakolwiek teoria, w szczególności „nasza”, broni się z użyciem logiki. Nadal rzecz jasna należałoby wyjaśnić, w jaki sposób Pieśń nad Pieśniami i Ewangelie mówią o logice, w szczególności, czy wykładają jakieś reguły poprawnego myślenia, ale najtwardszym orzechem do zgryzienia jest wariant pierwszy – teologia, która w chrześcijaństwie zastąpiła logikę.

Jak wskazuje Ledzińska, Izydor inspirował się – wedle niej – źle zrozumianym, jeszcze przez Hieronima ze Strydonu, Orygenesem, który w Pieśni nad Pieśniami miał widzieć „epoptykę”, odpowiadającą Platońskiej dialektyce, a nie logice w ogóle[4]. Nie rozstrzygając, czy inspiracja Orygenejska zachowała wiernie oryginalną intencję swojego źródła, warto wskazać, że nie była ona powierzchowna. Orygenes był bowiem myślicielem, który widział w Piśmie Świętym podstawę nowego sposobu myślenia[5]. Pisze o tym Ryan Andrew Haecker, który będzie twierdził nawet, że jest to myślenie troiste i koliste, którego wzorcem jest Trójca Święta.

Lecz tezy Izydora (w wariancie bardziej kontrowersyjnym, że w chrześcijaństwie teologia zastąpiła logikę) można bronić niezależnie od jej związku z Orygenesem. Przypomnijmy pierwsze zdanie Ewangelii według świętego Jana: „na początku było Słowo”. Jak wiadomo, w greckim oryginale wyrazowi „Słowo” odpowiada „λόγος” (względnie: Λόγος). „Dicta autem logica, id est rationalis, λόγος enim apud Graecos, et sermonem significat, et rationem” (Etymologiae, ks. II, rozdz. XXIV[6]); „zwie się logiką, to jest racjonalną, λόγος bowiem u Greków, i mowę oznacza, i racjonalność” – pisze Izydor o jednej z trzech (wedle jego podziału), obok fizyki i etyki, części filozofii. Logika jest logiczna, jest czymś, co przynależy logosowi, co cechuje logos. Jeśli więc Ewangelia poucza nas, że początkiem i zasadą (ἀρχῇ) wszechrzeczy jest Logos, tym bardziej ten Logos będzie początkiem i zasadą logiki.

Zostań mecenasem „Teologii Politycznej Co Tydzień”, jedynego tygodnika filozoficznego w Polsce. 
Dziękujemy za wsparcie!

Jednym z zadań logiki jest wskazywanie drogi poprawnego myślenia, a nawet drogi właściwego poznania, metody. Gdy apostołowie pytali wcielony Logos o drogę (ὁδός), odpowiedział im: „Ja jestem drogą, i prawdą, i życiem” (J 16:4). Chrześcijanin powinien podążać za Jezusem, czyli powinien iść za (μετ’) drogą (ὁδός), iść metodą (μέθοδος). Żywot Jezusa opisany w czterech Ewangeliach jest metodą poznania, nową, chrześcijańską logiką. Izydor pisząc, że Ewangelia jest wykładem logiki, nie musiał mieć więc wcale na myśli żadnej metafory, a tym bardziej nie trzeba jego słów rozumieć jako dezinterpretacji Orygenesa.

Jak pamiętamy, pierwszym wykładem logiki chrześcijańskiej – teologii, Logosu, który jest Bogiem – ma być Pieśń nad Pieśniami. Można postawić tezę, że ten alegoryczny opis stosunku zgromadzonej w Kościele Ludzkości i Boga-Logosu[7] wzorowany jest na starożytnej beletrystyce greckiej[8]. Samo słowo λόγος, powiedzmy to sobie wprost, jest pojęciem greckim. Powstaje więc pytanie, czy mimo pozornie anty-greckiego wyzwania rzuconego filozofii i mądrości światowej przez Izydora mówiącego, że logiką chrześcijaństwa jest teologia, w rzeczywistości cała przemiana pogaństwa w chrześcijaństwo nie odbyła się w ramach świata hellenistycznego. „Omnium terrarum, quaeque sunt ab occiduo usque ad Indos, pulcherrima es, o sacra, semperque felix principum, gentiumque mater Hispania”[9]; „Spośród wszystkich ziem, które są od zachodu aż po Indie, najpiękniejsza jesteś, o święta i zawsze szczęsna, książąt i narodów matko Hiszpanio” – rozpoczyna Historię królestw Gotów, Wandalów i Swebów Izydor. Granice świata Izydora wyznaczają Hiszpania i Indie, najdalej położona kolonia i najgłębszy postęp Aleksandra Wielkiego, początek i koniec świata hellenistycznego. Odpowiedź na pytanie, czemu logos wyraził się w Grecji, czemu logika i filozofia powstały w Helladzie, powinna być dla nas równie nieoczywista jak ta, dlaczego Logos wcielił się w Izraelu.

Świat Izydora był jednak jeszcze zamknięty. Grecja, Hiszpania i Palestyna były regionami jednej, spójnej przestrzeni kulturowej. Umierający 4 kwietnia 636 roku Izydor przeżył co prawda o niecałe cztery lata Mahometa (8 czerwca 632), ale nie dożył bitwy nad rzeką Jarmuk (20 sierpnia 636), która rozstrzygnęła o zdobyciu Lewantu przez muzułmanów. Izydor był jednym z ostatnich świadków Christianitas pofragmentowanej, ale jednak obejmującej cały basen Morza Śródziemnego, całe terytorium dawnego Imperium Rzymskiego. Barbarzyńcy stopniowo nawracali się, arianie, za których można było z początku uważać także wyznawców islamu, przechodzili na katolicyzm, obecność nestorian w zaratusztriańskiej Persji mogła zwiastować przyłączenie do świata chrześcijańskiego także jej.

„Opus de origine quarumdam rerum”[10]; „dzieło o źródle różnych rzeczy”. Tak Izydor przedstawia swoje Etymologie. Bada on źródłosłowy, gdyż jest zainteresowany, jak się cała ta wspólnota zaczęła, skąd wziął się jego świat. Podobnie jak logik stara się ustalić w jaki sposób wiążą się ze sobą racje wszystkich rzeczy, w jaki sposób można powiązać poszczególne słowa (logosy) w racjonalną (logiczną) całość jednej mowy (logosu), etymolog zbiera te racje, początki, przyczyny, zasady rzeczy, by odtworzyć ukształtowany krajobraz swojego kulturowego świata. Pod piórem Izydora etymologia zmienia się w kartografię Logosu. „Punkt widzenia mapy” w „punkt widzenia Boga”[11]; „punkt widzenia Boga współuczestniczącego u boku człowieka w (re)konstrukcji świata”[12]. Ostatnie scalenie świata hellenistycznego przed kolejnym rozpadem. Izydor mapując daną mu rzeczywistość, metodą chrześcijańską, podążając Chrystusem, niczym oblubienica z Pieśni nad Pieśniami wedle wykładni Orygenesa, łączy się z Logosem.

dr Konrad Wyszkowski

Wszystkie artykuły z „Teologii Politycznej Co Tydzień” [522]: „Res publica christiana”

Ilustracja: Izydor z Sewilli i Braulion z Saragossy [w:] Isidori libri originum, II połowa X wieku, wł. opactwa w Einsiedeln, Szwajcaria // Wikimedia

Przypisy:

[1] A. Ledzińska, Gramatyka wobec sztuk wyzwolonych w pismach Izydora z Sewilli. Origo et fundamentum liberalium litterarum, Kraków 2014, s. 169.

[2] Tamże.

[3] M. Zembrzuski, Przez słowa do rzeczy – Izydora z Sewilii definiowanie filozofii, „Teologia Polityczna”, 4 kwietnia 2018, wydanie niepaginowane [https://teologiapolityczna.pl/michal-zambrzuski-przez-slowa-do-rzeczy-izydora-z-sewilii-definiowanie-filozofii-1].

[4] A. Ledzińska, dz. cyt., s. 169 i n.

[5] R.A. Haecker, Restoring Reason. Theology of Logic in Origen of Alexandria, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Cambridge, Wydział Teologii, Cambridge wrzesień 2021 r.

[6] Isidorus Hispalensis, Etymologiae, oprac. I.P. Migne, Vicifons, wydanie niepaginowane, za: I.P. Migne, Patrologia latina, t. LXXXII, Paryż 1850 [https://la.wikisource.org/wiki/Etymologiae_(Isidorus)].

[7] M. Wdowiak, Epitalamium mistyczne w Komentarzu do Pieśni nad Pieśniami Orygenesa, Źródła Humanistyki Europejskiej 2014, t. 7.

[8] M. Wojciechowski, Pieśń nad Pieśniami na tle powieści greckich, Rocznik Teologiczny 2023, t. 65, z. 2.

[9] Isidorus Hispalensis, Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum, oprac. I.P. Migne, Vicifons, wydanie niepaginowane, za: I.P. Migne, Patrologia latina, t. LXXXIII, Paryż 1850 [https://la.wikisource.org/wiki/Historia_de_regibus_Gothorum,_Vandalorum_et_Suevorum].

[10] Tenże, Etymologiae, Praefatio.

[11] M. Houellebecq, Mapa i terytorium, przeł. B. Geppert, s. 75.

[12] Tamże, s. 76.

Jeśli chcesz żywej, niezależnej politycznie myśli o Polsce, Europie i świecie, jeśli ciekawią Cię następne numery Teologii Politycznej Co Tydzień, jeśli czekasz na nasze książki, seminaria, dyskusje i kolejne artykuły na naszej stronie, wesprzyj nas stałą wpłatą. Dołącz do grona Mecenasów Teologii Politycznej. To dla nas bardzo ważne. Jesteśmy niezależnym środowiskiem intelektualnym. Istniejemy i rozwijamy się dzięki hojności naszych przyjaciół. Zapraszamy!

Dołącz już dziś i WSPIERAJ TEOLOGIĘ POLITYCZNĄ!